ادبیات تعلیمی

دبیات تعلیمی چیست؟

ادبیات تعلیمی ادبیات تعلیمی گونهای از خلق آثار ادبی است که با درونمایهٔ علمی و اخلاقی به هدف تعلیم و تربیت نگاشته شدهباشد. در ادبیات فارسی ادب تعلیمی ریشهدار است و در آثار رودکی و متقدمان وی و نیز در بخشهای زیادی از شاهنامهٔ فردوسی به چشم میخورد. با توجه به اینکه بسیاری از آثار غیر تعلیمی مانند آثار حماسی و غنایی دامنهٔ تعلیماتی و بار آموزشی در خود دارند یا پندهای اخلاقی به خوانندگان منتقل میکنند تعیین مرز میان ادبیات تعلیمی و سایر انواع ادبی اندکی دشوار است. به بیان دیگر دامنه ادبیات تعلیمی تا حد زیادی گستردهتر سایر انواع ادبی است. از نمونههای بارز ادبیات تعلیمی در زبان فارسی میتوان به شاهنامه فردوسی،بوستان و گلستان و سایر مثنویهای سعدی، مخزن الاسرار سرودهٔ حکیم نظامی، مرزباننامه و قابوسنامه اشارهکرد.

دبیات تعلیمی،نوشته ها وآثاری است که برای خواننده ودریافت کننده پیام دانش و معارفی را بیان کند ویا تعلیماتی از قبیل علوم فلسفی،مذهبی ودیگر علوم را انتشار دهد. در طول سالیان گذشته و قرن هایی که بر ادبیات فارسی گذشته آثار بسیاری در ادب تعلیمی چه در شعر وچه در نثر پدید آمده است که هر کدام دریایی از معارف را به همراه دارد.اما در تطور ادب فارسی،آثاری نیز یافت می شوند که هر چندگاهی در تاریخ ادبیات فارسی،در زمره ی ادب تعلیمی قرار داده شده است امابه نظر نگارنده،داخل در ادبیات نیست.مثل آثاری از جمله«الفیه ی» ابن مالک که در آموزش صرف و نحو عربی نوشته شده است و یا منظومه ی حاج ملا هادی سبزواری در فلسفه وچند اثر دیگر؛چرا که این آثار اگر چه دارای قوالب شعری و وزن و قافیه می باشند و از ظاهری همانند ادبیات برخوردار هستند اما از جوهر تخیل وادبیات خالی می باشند لذا بهتر است این آثار را همچنان نظم تعلیمی خواند.

اما آثار دیگری نیز وجود دارد که از جوهره ادبیات مشحون ومسأله مورد بحث وتعلیم در قالب داستان، نمایش وشعر و غیره بیان شده است به طور مثال کتاب شریف مثنوی اثر حضرت مولانا وبوستان سعدی،کتاب گرانقدر معلم ادبیات فارسی وحدیقه سنایی اثر حکیم بزرگ فارسی زبان،آثاری ادبی و تعلیمی هستند که سرشار از زیبایی ها ومعارف بلند فرهنگی و انسانی می باشند بدین ترتیب عرصه ی کاربرد اصطلاح ادب تعلیمی بسیار وسیع است؛زیرا به هر حال هر اثری بالقوه مطلبی را تعلیم می دهد اما در ادب فارسی معمولاً این اصطلاح را وقتی به کار می برند که قصد وهدف نویسنده آشکارا تعلیم باشد.

آثار منثور نیز به ادبیات تعلیمی پرداختهاند و نمونههایی مثل قابوسنامه، گلستان سعدی، سیاستنامه و … پدید آمدند اما در حوزه شعر نمونههای هنریتر و والاتر و درخشانتری از این نوع ادبی را میتوان دید. در زیر به عنوان نمونه ابیاتی از نصاب الصبیان در آموزش نامهای قرآن ذکر میشود:

ای تو را در فهم داده حق طبع سلیم

هیچ دانی چند دارد نام قرآن عظیم؟

هم کتاب است و کلام و هم مبارک هم شفا

عهد و فرقان و مبین و حبل و بشری و حکیم

باز تبیان و بلاغ و رحمت و ذکر هدی

موعظه، نور و بیان است و صراط المستقیم

ابیاتی از مثنوی معنوی:

سجده نتوان کرد بر آب حیات

تا نیابم زین تن خاکی نجات

ابیاتی از پروین اعتصامی:

بباید هر دو پا محکم نهادن

از آن پس فکر بر پای ایستادن

نگردد شاخک بی بن برومند

زتو سعی و عمل باید زمن پند

ادبیات تعلیمی...